چرا مغز آواهای تکراری را پاک می کند؟

احتمالا برای شما هم پیش آمده است که در اتاقی با یک ساعت دیواری نشسته اید و پس از گذشت چند دقیقه، دیگر صدای «تیک تاک» آن را نمی شنوید؛ مگر آن که دوباره به آن توجه کنید! یا صدای وزوز یخچال که تنها زمانی متوجه آن می شویم که ناگهان خاموش می شود. این پدیده شگفت انگیز که در دانش روان شناسی به آن “خوگیری حسی” می گویند، یکی از شاهکارهای مغز ماست.

اما چرا مغز چنین کاری می کند و آواهای همیشگی و تکراری را از دایره شنوایی ما بیرون می اندازد؟ در این نوشته با زبانی ساده و روان، به بررسی این رفتار هوشمندانه مغز می پردازیم تا دریابیم چرا نشنیدن برخی آواها، به همان اندازه شنیدنشان ارزشمند است.

۱. پاسداری از توان و نیروی مغز

مغز انسان با این که تنها نزدیک به ۲ درصد از وزن کل بدن را می سازد، اما به تنهایی نزدیک به ۲۰٪ تمام توان و نیروی بدن را مصرف می کند. بررسی و رمزگشایی هر آوایی که به گوش می رسد، نیازمند مصرف این نیروی ارزشمند است.

اگر مغز بخواهد آوای تکراری چرخش پنکه، صدای رفت و آمد خودروها در دوردست یا وزوز رایانه را ثانیه به ثانیه بررسی کند، به سرعت خسته می شود و توان خود را از دست می دهد. از این رو، مغز پس از چند بار شنیدن یک آوای یکنواخت و بی خطر، آن را به عنوان “پس زمینه” می شناسد و پردازش آن را متوقف می کند تا نیروی خود را برای کارهای برجسته تری نگه دارد.

۲. گوش به زنگ بودن برای رویدادهای تازه

در روزگاران بسیار دور، زنده ماندن انسان در گرو شنیدن آواهای تازه بود. نیاکان ما باید آوای شکستن یک شاخه خشک زیر پای یک جانور درنده را در میان صدای تکراری وزش باد در برگ درختان تشخیص می دادند.

این ویژگی همچنان در مغز ما به یادگار مانده است. مغز آواهای تکراری را پاک می کند تا یک بستر آرام بسازد؛ در این بستر آرام، هر آوای تازه، ناگهانی یا دگرگون شده ای می تواند به سرعت خود را نشان دهد. در واقع، مغز سکوت دروغین می سازد تا در صورت بروز هر خطر یا رویداد مهمی، بی درنگ به ما هشدار دهد.

۳. تالاموس؛ دروازه بان سخت گیر مغز

درون سر ما بخشی به نام “تالاموس” وجود دارد که مانند یک دروازه بان یا نگهبان کار می کند. همه پیام های حسی (به جز بویایی) پیش از رسیدن به بخش های بالایی مغز، باید از این دروازه بگذرند.

هنگامی که یک آوا به شکل پیاپی و بدون هیچ دگرگونی تکرار می شود، تالاموس متوجه می شود که این پیام ارزش تازه ای ندارد. بنابراین، درهای خود را به روی آن می بندد و اجازه نمی دهد این پیام ها به بخش خودآگاه مغز برسند. به همین دلیل است که گوش ما صدا را دریافت می کند، اما مغز ما آن را نمی شنود.

۴. جلوگیری از سرریز شدن داده ها

جهان پیرامون ما پر از داده های گوناگون است. اگر قرار بود ما هر لحظه آوای برخورد لباس با پوست بدنمان، صدای تپش قلبمان، وزوز لامپ ها و صدای تنفس خود را بشنویم، دچار پدیده ای به نام “سرریز حسی” می شدیم. در این حالت، روان انسان به شدت پریشان می شود و توانایی تمرکز روی ساده ترین کارها را نیز از دست می دهد. نادیده گرفتن آواهای تکراری، راهکار مغز برای نگه داشتن آرامش روان و توانایی تمرکز ماست.

پاک شدن آواهای تکراری از ذهن ما، نشانه ای از هوشمندی بی مانند مغز است که با گذشت هزاران سال در وجود ما نهادینه شده است. این سیستم پالایشگر به ما کمک می کند تا در دنیای پر سر و صدای امروز، آرامش خود را نگه داریم، توان مغزمان را بیهوده هدر ندهیم و همیشه برای شنیدن آواهای ارزشمند و تازه آماده باشیم.